4 دقیقه مطالعه
31
فرصتهای ژانری سینمای ایثار و مقاومت: لزوم خروج از کلیشهها و تنوع در فرمها
سینمای ایثار و مقاومت دارای فرصتهای مغفول بسیاری از منظر گونه، شکل و روایت است که کمتر به آن توجه شده است. در این یادداشت به بررسی این ابعاد پرداخته شده است.
#هنر مقاومت#سینما
سینمای ایثار و دفاع مقدس، ستون فقرات ژانریک و معنوی سینمای پس از انقلاب اسلامی است. با این حال، تداوم فعالیت در یک چارچوب ژانری محدود و فرمالیستی ثابت (غالباً درام جنگی حماسی-رئالیستی و درام اجتماعی خطی)، پس از گذشت چهار دهه، منجر به اشباع روایی و کاهش قدرت تأثیرگذاری بر نسلهای جدید شده است. همانطور که ایثار خود یک مفهوم چندبعدی و پویاست، سینمای حامل آن نیز باید از یکنواختی بصری و ساختاری خارج شده و به دنبال همنشینی با ژانرهای متنوع و فرمهای پسا-کلاسیک باشد.
این یادداشت، فرصتهای مغفولمانده در ساختار ژانری سینمای ایثار ایران و نقش جشنوارهها در پویایی این عرصه را بررسی میکند.
- تئوریزدایی از ژانر: ایثار در بسترهای نوین
ایثار، نباید به یک کاتالوگ از اعمال رزم محدود شود. ایثار، انتخابهای دشوار و اخلاقی در برابر منافع شخصی است که پتانسیل ورود به ژانرهای متفاوتی در سینمای ایران را دارد:
تریلر روانشناختی: فرصتهای بالقوه برای پرداختن به بحرانهای درونی و پارانویا پس از جنگ کمنظیر است. آثاری مانند «آژانس شیشهای» (ابراهیم حاتمیکیا) با تمرکز بر تعلیق و تنش روانی قهرمان (و نه صرفاً اکشن) نشان دادند که چگونه میتوان از یک موقعیت محدود و تهدیدآمیز، تریلری عمیق خلق کرد. سینمای امروز میتواند این ژانر را در حوزه «فعالان هستهای» (مانند فیلم «ماجرای نیمروز») با تمرکز بر شک، نفوذ و جاسوسی پیگیری کند.
درام معمایی: سینمای ایثار میتواند به جای روایت مستقیم، به دنبال کشف حقیقت پنهان باشد. در فیلمهایی مانند «کیمیا» یا «شیار 143»، محور اصلی، جستجوی هویت یا سرنوشت گمشده است. این الگو میتواند با ساختارهای معمایی پیچیده ترکیب شود؛ برای مثال، داستان کارآگاهی-جنگی که حقیقتی مدفون در اسناد یا خاطرات را دنبال میکند.
ژانر وحشت/فانتزی: این ترکیب در سینمای ما کمتر تجربه شده، اما زبان بصری اکسپرسیونیستی ژانر وحشت میتواند بهترین بستر برای نمایش تروما، کابوسها و رنجهای غیرقابل توصیف جانبازان شیمیایی یا روانی باشد. فیلم «شب، داخلی، دیوار» و برخی صحنههای سورئال سینمای هنری نشان دادند که سینمای ایران پتانسیل استفاده از زبان غیرواقعگرا برای بیان عمق درد را دارد.
- نوآوری در فرم: رهایی از روایت خطی
اصرار بر روایت خطی و تقویمی وقایع (از اعزام تا شهادت)، قدرت خلاقیت در پرداخت دراماتیک را محدود کرده است.
ساختارهای غیرخطی و موزائیکی: فیلمهایی مانند «ایستاده در غبار» (با زبان مستندگونه و تکهتکه) و «ماجرای نیمروز» (با خطوط داستانی متعدد) نمونههای موفق خروج از روایت کلاسیک هستند. روایتهای حلقوی، فلاشبکهای متقاطع و زاویه دیدهای چندگانه میتواند یک واقعه واحد را از چشم فرمانده، رزمنده، دشمن، پرستار و خانواده به شکل پیچیده و لایهمند بازنمایی کند.
فرمالیسم و مینیمالیسم: لازم است سینمای ایثار به سمت پرترههای مینیمال و دروننگر از ایثارگران حرکت کند. آثاری که بر یک لحظه حیاتی، یک تصمیم شخصی یا یک دوره کوتاه از زندگی قهرمان متمرکز میشوند، قدرت درام نه در انفجار، بلکه در سکوت، تنهایی و کنشهای کوچک شخصیت نهفته است.
ژانر مستند-داستانی پیشرفته: ادغام تکنیکهای مستند (آرشیو، تصاویر حقیقی و مصاحبهها) با داستانپردازی قوی، اعتبار درام را افزایش میدهد و روایت رویدادهایی با تصویربرداری محدود (مانند عملیاتهای ویژه) را واقعیتر میکند.
- فرصتهای ژانر اجتماعی و کمدی سیاه
ایثار در بستر جامعه پس از جنگ، مهمترین و مغفولترین فرصت ژانری است.
درام اجتماعی-انتقادی: نمایش هزینه اجتماعی ایثار در زندگی پس از جنگ، مواجهه با بوروکراسی و نادیده گرفتن ایثارگران، بستر درام اجتماعی قدرتمند و انتقادی است. آثاری که به جای نبرد با دشمن خارجی، به نبرد قهرمان با مشکلات داخلی میپردازند، مانند «به رنگ ارغوان» یا «بچههای آسمان»، بسیار ماندگارند.
کمدی سیاه: این ژانر اجازه میدهد تا با لحن تلخ و گزنده، جنگ، سیاستهای غلط در حوزه ایثار و سوءاستفادههای فرهنگی نقد شود. فیلم «لیلی با من است» نمونه موفقی است که با طنز موقعیت و ابزورد، مفاهیم جبهه و ترس را بدون قربانی کردن قداست، مطرح میکند.
- مزیت برگزاری جشنواره فیلم ایثار برای ارتقاء کیفیت آثار
برگزاری رویدادهای تخصصی مانند جشنواره فیلم ایثار، نه تشریفاتی، بلکه یک ضرورت استراتژیک است. مزیتها عبارتند از:
الف) تشویق به تنوع ژانری و شکست کلیشهها: تعیین بخشهای موضوعی جدید و جوایز ویژه برای «بهترین فیلمنامه غیرمتعارف» یا «بهترین زبان بصری»، فیلمسازان را به نوآوری تشویق میکند.
ب) تخصصیسازی و ارتقاء استانداردها: ورکشاپها و مسترکلاسهای تخصصی، فیلمسازان را به استانداردهای حرفهای ژانرهای مختلف وفادار میکند.
ج) ایجاد گفتمان انتقادی و آکادمیک: بخشهای نقد و تحلیل جشنواره، تمرکز بر کیفیت سینمایی و نقاط ضعف فرمی را فراهم میکنند.
د) معرفی استعدادهای جدید و متفاوت: جشنواره ویترین استعدادهای جسور و تازه است که میتوانند با رویکردهای نو، خون تازهای به سینما تزریق کنند.
جمعبندی
سینمای ایثار ایران در تلاقی میان یک گذشته پرحماسه و یک آینده پرچالش قرار دارد. برای بقا و انتقال پیام به نسلهای هزاره جدید، باید جسارت داشته باشد و ایثار را نه صرفاً به عنوان یک واقعه تاریخی، بلکه به عنوان مفهومی انعطافپذیر و جهانشمول در نظر بگیرد. تنوع ژانری، رهایی از روایت خطی و استفاده از زبان بصری مدرن، کلید عبور از کلیشهها هستند. در این میان، جشنواره فیلم ایثار، به عنوان محک و مشوق اصلی نوآوری و کیفیت هنری، نقشی حیاتی و غیرقابل انکار ایفا میکند.
نویسنده: فریناز مختاری
برچسبها
دستهبندی
یادداشت31 بازدید